Sáng nay, khi Facebook nhắc về “Ngày này” 5 năm trước, tôi thấy hình ảnh mình đứng giữa Bagan bụi đỏ với nụ cười tươi rói. Kéo album ảnh là kéo theo cả một bầu trời kỷ niệm. Chuyến đi ngày ấy vẫn là ba người đồng hành quen thuộc: bố, mẹ và tôi – cứ thế đeo ba lô lên và đi.

Năm năm. Một khoảng thời gian đủ dài để những tòa nhà cao tầng mọc lên san sát ở Sài Gòn, đủ để người ta thay vài đời điện thoại. Nhưng với Myanmar, 5 năm qua là những biến động quá lớn. Ngồi ở năm 2026, đọc tin tức về những cuộc bầu cử căng thẳng, tình hình an ninh bất ổn và lạm phát khiến đồng Kyat mất giá thê thảm, tôi thấy buồn và đáng tiếc. 

Lục lại những dòng note cũ trong điện thoại về chuyến đi năm ấy, tôi ngỡ mình đang đọc về một hành tinh khác – một đất nước hiền hòa, vui vẻ với những nét văn hóa lạ lùng mà dễ thương. Đó là những chiếc Longyi – loại “váy” mà đàn ông mặc một cách đầy tự hào; là những nụ cười đỏ thắm vì thói quen nhai trầu (betel nut); và cả tiếng “mi gió” (smooch smooch) vang lên trong nhà hàng mà khách phương xa đừng lầm tưởng là ai đó đang “thả thính”, thực chất đó chỉ là cách họ gọi phục vụ rất riêng.

Vậy nên tôi muốn viết lại chút gì đó cho những ký ức đang mờ dần, về nụ cười Thanaka, về một vùng đất mà sự tử tế và tĩnh lặng từng là “đặc sản”.

Thanaka – Ngôn ngữ chung của sự dịu dàng

Hành trình của gia đình tôi bắt đầu tại Yangon, một thành phố mà bước chân ra đường là chạm ngay vào quá khứ. Không hào nhoáng như những thủ đô khác ở Đông Nam Á, Yangon mang vẻ đẹp của sự cũ kỹ và chân thành.

Điều đầu tiên chạm vào thị giác tôi chính là Thanaka. Đi đâu cũng thấy, từ những đứa trẻ chạy nhảy ven đường đến các bà, các chị ngồi trong chợ, trên má ai cũng là những vệt phấn màu vàng nhạt. Có người thoa thành vòng tròn đơn giản, có người khéo léo vẽ hình chiếc lá. Thứ mỹ phẩm thiên nhiên mài từ gỗ cây Thanaka này vừa giúp làm mát da dưới cái nắng gắt, vừa là biểu tượng cho nét dịu dàng của người Miến. Những nụ cười Thanaka rạng rỡ ở Yangon khiến tôi nhận ra một điều: sự tử tế vốn chẳng cần phiên dịch. Dù ngôn ngữ bất đồng, nhưng chỉ cần nhìn vào vệt phấn trên má và ánh mắt hiền hậu ấy, chúng tôi đã có một ngôn ngữ chung để thấu hiểu nhau.

Những quy tắc ngầm trong sự tĩnh lặng thiêng liêng

Đi Myanmar, tôi học được cách “nhập gia tùy tục” nghiêm ngặt. Ở đây, Phật giáo không chỉ là tôn giáo, mà là hơi thở. Tôi vẫn nhớ như in quy tắc “đầu là linh thiêng, chân là ô uế”. Tuyệt đối không được sờ đầu trẻ con và phải cởi bỏ hoàn toàn giày vớ khi bước vào khu vực đền đài. Dù nền gạch có nóng bỏng chân hay đất đầy gai cỏ, bạn vẫn phải đi chân trần để thể hiện sự tôn trọng.

Có một điều thú vị nữa là đừng bao giờ dùng tay trái để đưa đồ, vì họ tin tay trái chỉ dành cho những việc “ô uế” trong toilet. Những quy tắc ấy ban đầu có thể khiến du khách bối rối, nhưng chính chúng đã tạo nên một sự kỷ luật đầy tĩnh lặng và thành kính bao trùm lên khắp các thánh địa.

Ngay cả trong cái “đặc sản” kẹt xe kinh hoàng của Yangon, sự tĩnh lặng vẫn hiện hữu. Thành phố cấm xe máy nên ô tô chen chúc nhau nhích từng chút một. Có lần đi 20km ra sân bay mà mất hơn 1 giờ 30 phút, tim tôi đập loạn nhịp vì sợ trễ chuyến, vậy mà giữa không gian chật như nêm ấy, chẳng nghe thấy một tiếng chửi bới hay còi xe inh ỏi. Các bác tài cứ bình thản mở kinh Phật cho hành khách nghe. Có lẽ vì thế mà năm 2017, Myanmar từng được bình chọn là “Nước hào phóng nhất thế giới”. Sự hào phóng ấy nằm ở cách họ sống chậm, giúp đỡ người lạ và giữ mình an yên giữa sự xô bồ.

Inle – Bản tình ca trên mặt nước

Rời Yangon, gia đình tôi bắt chuyến xe sleeping bus đi Inle. Chào đón tôi lúc 4-5 giờ sáng là cái lạnh run người. Khác hẳn cái nóng của Yangon, Inle đón khách bằng luồng không khí lạnh căm căm, khiến mỗi lời nói ra đều hóa thành làn khói trắng. Cảm giác đó bất giác làm tôi nhớ đến những buổi tối đi bộ từ trạm xe bus về nhà hồi còn ở Portland, Mỹ. Cũng cái lạnh ấy, cũng sự tĩnh mịch chỉ có ánh đèn xe qua lại, tôi cũng từng hà hơi thở khói như thế.

Vừa xuống xe, chúng tôi đã gặp một anh lái thuyền chờ khách từ khuya. Sự nhiệt tình của anh khiến chúng tôi chẳng ngần ngại đặt ngay một chuyến thuyền trọn gói để khởi hành lúc 5 giờ sáng đón bình minh.

Hồ Inle đẹp một cách không vội vã. Đây là nguồn sống của người Intha – những người sống trên mặt hồ. Sáng sớm hôm đó, khi chiếc thuyền nhổ neo, cả một vùng trời êm ả hiện ra lưng chừng giữa sáng và tối. Trong làn sương mỏng, những người đàn ông Intha đứng trụ một chân, chân kia chèo thuyền đánh cá – một hình ảnh đặc trưng đã đi vào biết bao ống kính nghệ thuật. 

Chúng tôi lênh đênh nửa ngày trời qua những làng nổi, vườn treo cà chua và các làng nghề thủ công. Đến tận bây giờ, tôi vẫn nhớ mãi con cá bằng bạc với các khớp nối tinh xảo có thể vẫy đuôi như thật mà mình đã lỡ dịp mua. Một sự luyến tiếc nhỏ nhoi mà đến tận bây giờ, tôi cũng không chắc liệu mình có còn ngày quay lại để tìm nó hay không.

Bagan – Khi thời gian ngừng trôi trên gạch cũ

Nếu Inle là sự tĩnh lặng của nước, thì Bagan là sự tĩnh lặng của đất đá và lịch sử. Với hơn hai nghìn ngôi đền cổ trầm mặc dưới bụi đỏ, Bagan khiến người ta có cảm giác thời gian đã ngừng trôi. 

Tôi nhớ cảm giác lái chiếc xe điện dọc theo những con đường mòn, dừng chân dưới bóng một ngôi tháp cổ và nghe tiếng chuông gió leng keng trên đỉnh tháp.

Bình minh ở Bagan thực sự là một đặc sản. Khi mặt trời lên, cả vùng đồng bằng nhuộm một màu đỏ rực, bóng của hàng ngàn ngôi tháp in lên nền trời như nốt nhạc của một bản tình ca cổ kính. Nhiều ngôi chùa nổi tiếng như Shwe San Daw đã bị cấm leo để bảo tồn, nhưng có lẽ sau chiến tranh và bao biến động, không biết sẽ còn bao nhiêu ngôi đền còn tồn tại. 

Năm đó, thay vì đứng trên đỉnh tháp, chúng tôi phải đứng dưới đất hoặc lên tháp quan sát. Nhưng dù đứng ở đâu, Bagan vẫn mang vẻ đẹp thoát tục, nhất là khi những chiếc khinh khí cầu khổng lồ bay lên trong nắng sớm – một trải nghiệm xa xỉ giá $350 mà chỉ cần ngắm nhìn từ xa thôi cũng đủ thấy lòng hài lòng.

Một Myanmar khác lạ của năm 2026

Năm năm kể từ sau chuyến đi, Myanmar hiện ra trên báo đài với những tin tức đầy đau lòng. Đất nước này vẫn đang gồng mình qua những thử thách nghiệt ngã từ sau biến cố năm 2021. Đọc tin về những cuộc tổng tuyển cử đầy tranh cãi hay trận động đất hồi tháng 3 năm 2025 làm hư hại thêm những ngôi đền cổ, tôi không khỏi xót xa.

Tôi tự hỏi, anh lái thuyền ở Inle năm ấy giờ ra sao? Chiếc thuyền của anh còn nhổ neo mỗi sớm, hay đã nằm im lìm vì vắng bóng khách phương xa? Những em nhỏ với gương mặt tô phấn Thanaka ở Bagan giờ có còn cười hồn nhiên, hay ánh mắt đã nhuốm màu lo âu của thời cuộc?

Tiếc cho một Myanmar đang trên đà chuyển mình bỗng chốc phải khựng lại. Tiếc cho những tâm hồn chất phác mà tôi từng gặp, giờ đây có lẽ đang phải chật vật với sinh kế khi ngành du lịch đóng băng. 

Myanmar trong ký ức của tôi là một thiên đường của sự tử tế, và tôi vẫn thầm mong một ngày nào đó, sự bình yên thật sự sẽ quay trở lại trên những nụ cười Thanaka ấy

Album ảnh Myanmar 1 / 2 / 3